Xu hướng này được giải thích bởi sự tích tụ nhiều yếu tố nguy cơ sớm hơn trước như tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu, béo phì, hút thuốc, lạm dụng rượu/bất hợp pháp, rối loạn giấc ngủ, stress kéo dài, cùng một số nguyên nhân đặc thù tuổi trẻ như bóc tách động mạch cổ, bệnh lý đông máu bẩm sinh, migraine có aura, thuốc tránh thai chứa estrogen, thai sản/hậu sản, nhiễm trùng nặng. Các tổng quan cập nhật của hội nghề nghiệp lớn và hệ thống giám sát dịch tễ đều đã nêu cảnh báo này.
Đột quỵ ở người trẻ không chỉ do “mạch máu già”. Ở nhóm này, một tỷ lệ đáng kể là thiếu máu não do bóc tách động mạch cảnh hoặc đốt sống – tình trạng rách lớp trong thành mạch, thường xuất hiện sau sang chấn cổ nhẹ, vận động xoay/duỗi cổ đột ngột, nhiễm trùng hô hấp hoặc đôi khi tự phát. Đây là nguyên nhân hàng đầu gây đột quỵ thiếu máu não ở người dưới 50 tuổi và cần mức độ cảnh giác cao khi có đau cổ/đầu kiểu mới kèm chóng mặt, nhìn đôi, yếu tê nửa người.
Tập luyện thể dục nhìn chung làm giảm nguy cơ đột quỵ lâu dài, nhưng những khoảnh khắc gắng sức có thể đóng vai trò “khởi phát” ở người đang có túi phình mạch não, tăng huyết áp mất kiểm soát, rối loạn đông máu hoặc mất nước. Các nghiên cứu ca–đối chứng chỉ ra gắng sức có liên hệ với vỡ phình mạch gây xuất huyết dưới nhện, và với xuất huyết não ở người có yếu tố thuận lợi; đồng thời y văn ghi nhận các ca bóc tách động mạch liên quan hoạt động thể lực/động tác cổ bất thường. Điều này giải thích vì sao một số trường hợp đột quỵ xảy ra ngay cả khi đi bộ chậm, nếu nền mạch đã “mong manh”.
Nhiệt độ môi trường cao, mất nước và rối loạn điện giải có thể làm tăng độ quánh máu, dao động huyết áp và thúc đẩy các biến cố mạch máu ở người nguy cơ, nhất là trong sóng nóng hoặc khi vận động ngoài trời kéo dài mà không bù dịch đầy đủ. Bằng chứng dịch tễ về mối liên hệ giữa nắng nóng và tai biến mạch máu não đang tăng lên và được các hội tim mạch – đột quỵ đưa vào khuyến cáo thích ứng khí hậu.
Nhận biết sớm cứu sống: mọi đột quỵ đều là cấp cứu. Dấu hiệu cảnh báo đã được chuẩn hóa bằng quy tắc BE-FAST: mất thăng bằng đột ngột; nhìn mờ/lệch; méo miệng, yếu tay, khó nói; gọi cấp cứu ngay khi xuất hiện thời điểm khởi phát rõ ràng. Với cơn thiếu máu não thoáng qua, triệu chứng có thể hết trong vài phút nhưng nguy cơ đột quỵ thật sự tăng cao trong 24–48 giờ, vì vậy vẫn phải đi viện ngay.
Chiến lược phòng ngừa theo khoa học hiện hành cần đi từ “điều chỉnh nền” đến “an toàn khi vận động”:
Trước hết, đo và kiểm soát huyết áp định kỳ. Tăng huyết áp là yếu tố nguy cơ số một của cả hai thể đột quỵ; đa số người trẻ tăng huyết áp không triệu chứng. Mục tiêu thường được các hướng dẫn khuyến nghị là dưới 130/80 mmHg nếu dung nạp, kèm kiểm soát LDL-cholesterol, đường huyết và cân nặng. Bỏ thuốc lá, hạn chế rượu, ngủ đủ và điều trị ngưng thở khi ngủ giúp giảm đáng kể nguy cơ.
Thứ hai, đánh giá nguy cơ đặc thù. Người có migraine có aura dùng thuốc tránh thai chứa estrogen, phụ nữ hậu sản, người có tiền sử gia đình đột quỵ sớm, rối loạn đông máu, bệnh tim bẩm sinh (như lỗ bầu dục còn thông) hoặc đã từng có cơn thiếu máu não thoáng qua cần được bác sĩ tim mạch/thần kinh tư vấn lựa chọn biện pháp tránh thai, chiến lược dự phòng và ngưỡng đi viện.
Thứ ba, vận động đúng cách. Duy trì thói quen đi bộ/đạp xe mức trung bình tối thiểu 150 phút/tuần là “vắc xin” chống đột quỵ theo dài hạn. Khi tập, khởi động kỹ, tăng dần cường độ, ưu tiên môi trường mát và uống đủ nước; tránh tập nặng lúc sốt, tiêu chảy, mất ngủ nhiều ngày, hoặc trong nắng nóng. Không “bẻ/giật” cổ và thận trọng với các tư thế cực trị của cổ; nếu xuất hiện đau cổ-đầu mới bất thường, chóng mặt, nhìn đôi, sụp mi, nói ngọng hay yếu tê – dừng tập và đi cấp cứu.
Cuối cùng, chuẩn bị sẵn “kế hoạch 60 phút vàng”. Hãy chia sẻ quy tắc BE-FAST cho gia đình, lưu số cấp cứu 115, ghi nhớ danh sách thuốc đang dùng và bệnh nền. Nếu đang livestream tập luyện hoặc tham gia câu lạc bộ, người hướng dẫn cần biết các dấu hiệu cảnh báo và quy trình gọi cấp cứu, vì điều trị tái thông mạch chỉ hiệu quả khi đến sớm.
Đột quỵ có thể phòng ngừa phần lớn bằng lối sống chủ động, tầm soát có mục tiêu và ứng xử đúng trong những phút đầu. Thông điệp cốt lõi của các tổ chức như WHO/AHA/ASA không thay đổi: kiểm soát tốt các yếu tố nguy cơ từ sớm, duy trì vận động thông minh và không bỏ lỡ dấu hiệu cảnh báo – đó là cách người trẻ tự bảo vệ mình trước một bệnh lý vốn bị xem là “của tuổi già”.
Tác giả bài viết: Hoàng Thi
Bình luận