Cà dầm tương kí ức về hồn quê xưa

“Anh đi anh nhớ quê nhà

Nhớ canh rau muống, nhớ cà dầm tương…”

Nếu được lựa chọn một món ăn tiêu biểu cho ẩm thực Việt Nam, giống như tôi, có lẽ không ít người nghĩ ngay tới món canh rau muống ăn kèm với cà dầm tương. Lựa chọn ấy không hẳn là do ảnh hưởng từ câu thơ của văn nhân Trần Tuấn Khải, mà còn bởi món ăn bình dị này đã thẩm thấu vào tâm hồn người Việt nét dân dã, mộc mạc xen lẫn sự nhớ nhung mà không thể bị trộn lẫn.

Men theo con đường nhỏ ở làng nghề Tam Hiệp, với nhịp sống công nghiệp hối hả của các xương may quân áo, chúng tôi tìm đến nhà anh Trường, người trẻ thuộc thê hệ trẻ duy nhất đi ngược với suy nghĩ của thế hệ trẻ trong làng là muốn phát triển và kiếm sống được bằng nghề làm cà dầm tương này. Mặc cho cái lạnh tê tái của những ngày mùa đông, mùi tương thơm nức, đặc trưng vẫn tỏa ra từ những vại tương cà lâu năm hòa quyện vào không khí, lan tỏa đi khắp ngõ ngách...

Đôi tay thoăn thoắt khuấy vại tương, anh Trường bảo, chẳng biết cơ duyên thế nào lại đưa mình suy nghi về làm cà dầm tương, phần lớn làm cà chỉ có các ông các bà cao tuổi, bố mẹ, đến vụ cà bát thì làm để ăn hay biễu tặng như là món quà quê chứ có nghĩ kiếm cơm hay làm giàu từ cái nghề nay. Vì cà dầm tương không phải ai cũng ăn được vì nó mặn. Tuy nhiên nếu ai ăn được thì sẽ bị nghiện.

Theo anh Trường nghe các cụ kể lại, món cà dầm tương này có từ thời xa xưa và chủ yếu được làm từ các gia đình có điều kiện trong làng. Để làm ra một quả cà dầm tương ngon thì kinh nghiệm là chưa đủ, mà còn cần phải có điều kiện kinh tế. Không phải vì loại cà làm ra có giá cao hay phải sử dụng nguyên liệu đắt tiền, mà là để có được mẻ cà đạt đúng theo tiêu chuẩn, thì cần phải mất rất nhiều công đoạn từ việc lựa chọn cà, lựa chọn tương, quá trình nén... Thông thường, cà dầm trong tương khoảng nửa năm là có thể sử dụng được. Tuy nhiên, thời gian cà dầm tương càng lâu thì chất lượng và giá trị kinh tế cho sản phẩm mang lại càng lớn.

Món cà dầm tương, nghe có vẻ đơn giản nhưng, để có được một vại cà dầm tương “chuẩn vị” không phải ai cũng có thể làm được. Là người chịu khó học hỏi được được phương pháp chế biến món cà dầm tương có 1-0-2 cũng đã xây đựng thương hiệu riêng của mình về cà dầm tương, theo anh Trường cà dầm tương muốn ngon, thì việc quan trọng đầu tiên đó chính là khâu lựa chọn cà. Theo đó, cà được chọn phải là cà bát trắng, bánh tẻ, không bị sâu; cà được chọn vào thời điểm tháng 2 khi đang rộ mùa, lúc này cà không bị quá non hay quá già. Khi đó, cùi sẽ dày và ít hạt.

Sau khi lựa, cà được tách núm, rửa sạch, để ráo nước; sau đó cà được đưa vào nén với muối trắng trong khoảng thời gian 1 tháng. Sau khi ướp muối đủ thời gian, cà được vớt ra rửa sạch và lấy kim châm kín xung quanh để cho lượng muối ngấm trong cà tiết ra hết. Ở công đoạn nén lần 2, cà được đè nén với trọng lượng nặng để ép hết nước trong quả cà ra ngoài. Khi cà được nén kiệt nước sẽ được lau sạch và thả chìm trong vại tương.

“Tương làm cà cũng phải là loại tương ngon, có màu vàng, vị đậm ngọt và thơm. Thế nhưng, để có được vại tương ngon, người làm phải cẩn thận, tỉ mỉ trong từng công đoạn, chỉ cần lơ là một chút có thể hỏng cả mẻ tương. Ngoài ra, gạo cũng phải được ngâm trong nước khoảng 7 tiếng, sau đó trộn với bột ngô và đem lên đồ khoảng hơn một tiếng. Hỗn hợp này sau đó được ủ mốc ở nhiệt độ phòng, khoảng 6 ngày sẽ cho mùi thơm đặc trưng. Cùng với đó, đỗ được chọn làm tương cũng phải là loại hạt mẩy, tròn đều, sau đó rang vàng và xay nhỏ…”, anh Trường chia sẻ.

Không chỉ cầu kỳ trong việc lựa chọn cà, nguyên liệu gạo hay đỗ dùng để làm tương, theo người dân ở Tam Hiệp, để có vại đúng chuẩn ngâm cà thì việc lựa chọn chum ngâm tương cũng công phu, cầu kỳ không kém. Theo đó, chum phải là loại chum đất được sản xuất bằng tay, tráng men thủ công, nếu lựa chọn chum sản xuất công nghiệp thì tương dễ bị lên men, sủi bọt do lớp men tráng mỏng…Để cà được ngon, thì ít nhất cũng phải được ngâm trong tương khoảng 6 tháng mới có thể sử dụng được. Khi ăn, cà được thái mỏng, vừa miếng, sau đó trộn cùng với gia vị như dấm, đường, tỏi, ớt… cà sẽ không còn vị gắt, mà sau khi ăn sẽ có vị ngọt bùi nơi cuống họng.

Bất chấp việc các công đoạn chế biến món cà dầm tương cầu kỳ, tỉ mỉ, nhưng theo các cụ cao niên trong làng, món ăn bình dị này lại rất kén người thưởng thức bởi mùi hương của cà lên men rất đặc trưng. Vì thế, nếu không hợp khẩu vị sẽ thấy cà có vị mặn chát và rất khó ăn. Ngược lại, nếu người ăn có thể “bỏ qua” được hương vị đặc trưng của cà dầm tương, thì nó sẽ trở thành một món ăn được yêu thích.

Chính bởi sự đặc trưng ấy, cà dầm tương, đặc sản của quê hương Phúc Thọ ngày nay đã được đông đảo người tiêu dùng biết đến. Hiện nay, các cơ sở sản xuất cà dầm tương ở xã Tam Hiệp, đặc biệt là gia đình anh Trường nhận được rất nhiều đơn đặt hàng từ khắp mọi miền đất nước. Tự hào hơn, thông qua các hội chợ giới thiệu sản phẩm và kết nối giao thương, món cà dầm tương đã theo giỏ quà của người Việt đi khắp 5 châu…